برخي مرگ را پايان راه زندگي مي دانند و آنرا مساوي با نابودي و فنا مي دانند چنين تصوري از مرگ در يبن برخي از مردم وجود دارد پس از اين واقعه به ديدي كاملا منفي مي نگرند و تصور مرگ هم آنان را دچار وحشت مي كند.كه حتي گاه به شكايت و شكوه از آن پرداخته اند و نيبت به ان به نوعي اعتراض پرداخته اند شايد بتوان از اين گروه حكيم عمر خيام را به عنوان مثال خوبي مطرح كرد

   وي در رباعيات خويش بارها به موضوع مرگ اشاره دارد و انرا به زير سوال مي برد و نسبت به فلسفه مرگ و نيستي سوالاتي را مطرح مي كند.

به عنوان نمونه :

جامي است كه عقل آفرين مي زندش              صد بوسه ز مهر بر جبين مي زندش

اين كوزه گر دهر چنين جام لطيف                      مي سازد و باز بر زمين مي زندش

ويا

از  آمدنم  نبود  گردون  ر ا سود                               وز رفتن من جاه و جلالش نه فزود

وز هيچ كسي نيز دو گوشم نشنود                             كاين آمدن و رفتنم از بهر  چه  بود

   بهر حال چنين نگاهي به مرگ موجب شده است كه اين افراد دنيا را آغاز و پايان بدانند و تلاش كنند تا آنجا كه مي توانند از مدت محدود عمر خويش استفاده كنند/

گويند كسان بهشت با حور خوش است                       من مي گويم كه آب انگور خوش است

اين نقد بگير و دست از ان نسيه بدار                           كآواز و دهل شنيدن از دور خوش است

    اما ديدگاه ديگركه در ميان موحدين و عرفا جايگاه ويژه اي دارد نوع نگرش به مرگ است اين گروه نه تنها مرگ را مساوي با نابودي و نيستي نمي دانند بلكه آنرا آغاز و شروعي بر زندگي جاودان مي دانند كه نه تنها ناراحتي ندارد بلكه مشتاقانه منتظر سفر به زندگي اوخروي هستند پس دل بستن به دنيا را نكوهش كرده و به دنيا پرستان ايرادات جدي مي گيرند.

حضرت مولانا چه زيبا به اين موضوع پرداخته است مولانا با توجه به عقايد عرفاني خويش مطمئنا مرگ را حادثه اي خوشايند در زندگي انسان مي داند و از آن نه نتها هراسي ندارد بلكه مشتافانه از آن استقبال هم مي كند

به روز مرگ چو تابوت من روان باشد                گمان مبر كه مرا درد اين جهان باشد

براي  من  مگري و  مگو دريغ  دريغ                   بدوغ   ديو  در افتي   دريغ آن  باشد

جنازه ام  چو  ببيني  مگو فراق  فراق                   مرا وصال  و ملا قات ان زمان باشد

مرا به خاك سپاري مگو  وداع  وداع                      كه  گور  پرده  جمعيت  جنان   باشد

فرو  شدن  چو  بديدي  بر آمدن  بنگر                   غروب شمس و قمر را چرا زيان باشد

ترا  غروب  نمايد  ولي  شروق  باشد                    لحد چو حبس نمايد خلاص جان  باشد

كدام دانه فرو رفت در زمين كه نرست                     چرا به  دانه  انسانت  اين  گمان باشد

كدام    دلو   فرو  رفت   و  پر    نامد                       ز چاه  يوسف  جان را چرا فغان باشد

دهان چو بستي ازين سوي ان طرف بگشا                 كه هاي وهوي تو در جو لامكان باشد

باري حضرت مولانا درد فتر سوم مثنوي در داستان وفات يافتن بلال رضي الله عنه با شادي به زيبا يي مسايل مربوط به مرگ و ديدگاههاي مختلف راجع به ان را مطرح ميكند

چون بلال از ضعف شد چون هلال                            رنگ مرگ افتاد بر روي بلال

جفت او ديدش بگفتا وا حرب                                  پس بلالش گفت : نه نه وا طرب

تا كنون اندر حرب بودم ز زيست                               تو چه داني مرگ چون است و چيست

گفت جفتش الفراق اي خوش خصال                           گفت :  نه نه الوصال ست الوصال

گفت جفت امشب غريبي مي روي                             از تبار و خويش غايب مي شوي

گفت نه نه بلكه امشب جان من                               مي رسد خود از غريبي در وطن

كه در اين چند بيت دقيقا افكار عرفا راجع به مرگ نمايان است كه نه نتها مرگ واحرب نيست بلكه وا طرب ميباشد اين جهان تنگ خاكي محل درد ورنج است و در جهان ديگر است كه انسان در عيش و خوشي سير خواهد كرد

ودر ادامه همين حكايت با عنوان حكمت ويران شدن تن به مرگ دليل وبرهان عزفا را راجع به مرگ و حكمت آن بيان مي كند

من چو آدم بودم اول حبس كرب                              پر شد اكنون نسل جانم شرق وغرب

من گدا بودم درين خانه چو چاه                                  شاه گشتم قصر بايد بهر شاه

بر اساس اين اعتقاد مولانا، هر گاه روح به كمال برسد ديگر ميل ماندن در اين دنيا را ندارد و ميل عالم ديگر مي كند به عبارتي تعلق روح به بدن براي نيل به مقامات و مراتب عاليه است

در ادامه همين حكايت حضرت مولانا نگاهي به افكار دنيا گرايان دارد كه چگونه اين دنيا را گرامي مي دارند و توان دل كندن از آن را ندارند وي چنين انسانهايي را به مردگان تشبيه مي كند كه اين دنيا از نظرشان داراي شكوه و جلال است

مردگان را اين حهان بنمود فر                               ظاهرش زفت و به معني تنگ بر

سپس حضرت مولانا به نقد اين ديدگاه مي پردازد كه دنيا واقعا جايگاهي تنگ و كم اهميت است و به هيچ  عنوان  ارزش دل بستن را ندارد

گر نبودي تنگ اين افغان ز چيست ؟                       چون دو تا شد هر كه در وي بيش زيست

حضرت مولانا در ادامه دنيا را به گرمابه تشبه مي كند كه در ظاهر فراخ است  و به معني تنگ :

همچو گرمابه كه تفسيده بود                                 تنگ آيي جانت پخسيده شود

گر چه گرمابه به عريض است وطويل                        زآن تبش تنگ آيدت جان و كليل

تا برون نايي بنگشايد دلت                                      پس چه سود آمد فراخي منزلت

حضرت مولانا در ادامه دفتر سوم در حكايت (( عشق جالينوس بر اين حيات اين دنيا بود ......................))

دلبستگي به حيات دنيا را مورد انتقاد قرا مي دهد و آنرا نكوهش مي كند نظرات اين گروه را مطرح مي كند و علل چنين نگرشي را باز گو كرده و به آن پاسخ مي دهد

آنچنانكه گفت جالينوس راد                                          از هواي اين جهان و از مراد

راضي ام كز من بماند نيم جان                                       كه ز كون استري بينم جهان

مولانا در ادامه همين حكايت به بيان اين نكته مي پردازد كه علت چنين ديدگاهي عدم آگاهي اين افراد به جهان پس از مرگ است

يا عدم ديده ست غير اين جهان                                     در عدم نا ديده او حشر نهان

حضرت مولانا چنين ديدگاهي را خام و نارس مي داند و آنان را به جنين تشبه مي كند كه چون شناختي كاملي از جهان بيرون از رحم مادر ندارد تمايلي به ترك محيط تنگ رحم مادر خويش ندارد و تمام تلاش او حفظ جايگاه و موفغيت خويش است

چون جنين كش مي كشد بيرون كرم                            مي گريزد او سپس سوي شكم

لطف رويش سوي مصدر مي كند                                   او مقر در پشت مادر مي كند

كه اگر بيرون فتم زين شهر و كام                                     اي عجب بينم به ديده اين مقام

ديدگاه اين جنين هم ماندد ديدگاه جالينوس و سابر دنيا پرستان ناقص است زيرا تصور جهان ديگر غير از جهاني را كه در آن زندگي مي كنند را ندارد

آن جنين هم غافل ست از عالمي                                   همچو جالينوس او نا محرمي

قدرت درك و فهم اين چنين افراد بسيار پايين بوده به همين جهت حضرت مولانا آنان را به موش تشبيه كرده كه

مرغ جانش موش شد سوارخ جو                                       چون شنيد از گربگان او عرجوا

زان سبب جانش وطن ديد و قرار                                          اندرين سوراخ دنيا  موش  وار

هم درين  سوراخ  بنايي   گرفت                                          در خور سوراخ  دانايي گرفت

اين افراد فقط به فكر پرداختن به دنيا هستند كه گويي هر چه هست در همين دنياست و طبيعتا قدرت دركشان هم اندازه دنيايشان كوچك است

پشه هايي كه مرا اورا در مزيد                                     كاندرين سوراخ كارآيد گزيد

زآنكه دل بركند از بيرون شدن                                      بسته شد راه رهيدن از بدن

و در پايان علت اين فكر را عدم آگاهي آنان مي داند كه توان انديشه و تفكرشان بيشتر از اين نيست و   نمي توانند به غير از دنياي خودشان به دنيايي ديگر فكر كنند

عنكبوت ا ر طبع عنقا داشتي                                     از لعابي خيمه كي افراشتي

اما وقتي مرگ فرا برسد هيچ گريزي از آن نيست و اين افراد ناچار بايد تسليم قضاي الهي شوند

گربه مرگ ست و مرض جنگال او                                مي زند بر مرغ و پر و بال او

گوشه گوشه مي جهد سوي دوا                                مرگ چون قاضي ست و رنجوري گوا

و وقتي مرگ فرا برسد فرد به دنبال راه فراري و مهلتي است كه شايد چند صباحي آنرا عقب بيفكند اما اين مهلت هم سودي ندارد

جستن مهلت دوا و چاره ها                                        كه زني بر خرقه تن پاره ها

عاقبت آيد صباحي خشم وار                                       چند باشد مهلت آخر شرم دار

مي گريزد از گوا و مقصدش                                          كان گوا سوي قضا مي خواندش

مرگ را گريز و چاره اي نيست به سراغ همه خواهد آمد خواه زود خواه دير و خوشا به حال آن كساني كه مرگ را همچون مولانا با نگاهي اين چنيني بنگرند خود را هميشه آماده مرگ و منتظر مرگ بدانند

اگر بشر چنين ديدگاهي يا حتي اندكي از اين ديدگاه را مي داشت شايد جهان كنوني ما شكل و ظاهري ديگر داشت شايد از بسياري از جنگ ها و در گيري ها و حق كشي هايي كه اكنون بشر شاهد آن است خبري نبود و شايد انسان ، انسان ميشد و شايد لازم نبود كه با چراغ در روز به دنبال انسان گشت .

سعيد جامي

10/8/88

 

+ نوشته شده در شنبه نوزدهم دی 1388ساعت 21:49 توسط استفاده از مطالب با ذکر منبع و نویسنده |