در حقیقت هر عدو داروی تست                   کیمیا و نافع و دلجوی تست

که از و اندر گریزی در خلا                           استعانت جویی از لطف خدا

در حقیقت دوستانت دشمند                       که ز حضرت دور و مشغولت کنند

            ****

هست حیوانی که نامش اشغر است                او به زخم چوب زفت و لمتر است

تا که چوبش می زنی به می شود                  او ز زخم چوب فربه می شود

نفس مؤمن اشغری آمد یقین                       کو به زخم رنج زفتست و سمین

زین سبب بر انبیا رنج و شکست                   از همه خلق جهان افزونتر است

            ****

این جهان همچون خرابست و تو گنج            گر تفحص کردم از گنجت مرنج

زان چنین بی خردگی کردم گزاف                 تا زنم با دشمنان هر بار لاف

تا زبانم چون ترا نامی نهد                           چشم از این دیده گواهی ها دهد

            ****

بنده را کی زهره باشد کز فضول                     امتحان حق کند ای گیج و گول

ای ندانسته تو شرو خیر را                           امتحان خود را کن آنگه غیر را

امتحان خود چو کردی ای فلان                    فارغ آیی ز امتحان دیگران

            ****

آنکه او مغلوب اندر لطف ماست                    نیست مضطر بلکه مختار ولاست

منتهای اختیار آنست خود                           که اختیارش گردد اینجا مفتقد

            ****

جان گرگان و سگان هر یک جداست              متحد جانهای شیران خداست

جمع گفتم جان هاشان من به اسم               کان یکی جان صد بود نسبت به جسم

همچو آن یک نور خورشید سما                     صد بود نسبت به صحن  خانه ها

لیک یک باشد همه انوار شان                       چونکه بر گیری تو دیوار از میان

چون نماند خانه ها را قاعده                         مؤمونان مانند نفس واحده

 

متحد نقشی ندارد این سرا                          تا که مثلی وانمایم من ترا

هم مثال ناقصی دست آورم                                     تا زحیرانی خرد را واخرم

 

پس کسانی کز جهان بگذشته اند                  لا نیند و در صفات آغشته اند

گر زقران نقل خواهی ای حرون                     خوان جمیع هم لدینا محضرون

محضرون معدوم نبود نیک بین                     تا بقای روحها دانی یقین

            ****

 هست در دل زنده گی دار الخلود                 در زبانم چون نمی آید چه سود

            ****

پس به صورت عالم اصغر تویی                     پس به معنی عالم اکبر تویی

            ****

گر بدزدی وز گل من می بری[1]                     رو که هم از پهلوی خود میخوری

تو همی ترسی زمن لیک از خری                  من همی ترسم که تو کمتر خوری

گر چه مشغولم چنان احمق نیم                   که شکر افزون کشی تو از نیم

چون ببینی مر شکر را زآزمود                       پس بدانی احمق و غافل که بود

            ****

ای تو در پیکار خود را باخته یی                    دیگران را تو ز خود نشناخته یی

تو به هر صورت که آیی بیستی                     که منم این والله آن تو نیستی

یک زمان تنها بمانی تو زخلق                       در غم و اندیشه مانی تا به حلق

این تو کی باشی که تو آن اوحدی                 که خوش و زیبا و سر مست خودی

مرغ خویشی صید خویشی دام خویش           صدر خویشی فرش خویشی بام خویش

جوهر آن باشد که قایم با خود است               آن عرض باشد که فرع او شدست

گر تو آدم زاده یی چون او نشین                   جمله ذریات را در خود ببین

چیست اندر خم که اندر نهر نیست                چیست اندر خانه کاندر شهر نیست

این جهان خمست و دل چون جوی آّب         این جهان حجره ست و دل شهر عجاب

            ****

جسم ما رو پوش ما شد در جهان                  ما چو دریا زیر این که درنهان

شاه دین را منگر ایی نادان به طین                کین نظر کردست ابلیس لعین

            ****

چون تو باشی بخت خود ای معنوی               پس تو که بختی ز خود کی گم شوی؟

تو ز خود کی گم شوی ای خوش خصال         چونکه عین تو ترا شد ملک و مال

            ****

چون سلیمان شو که تا دیوان تو                    سنگ برند از پی ایوان تو

چون سلیمان باش بی وسواس و ریو              تا ترا فرمان برد جنی و دیو

خاتم تو این دلست و هوش دار                    تا نگردد دیو را خاتم شکار

پس سلیمانی کند بر تو مدام                        دیو با خاتم حذر کن والسلام

            ****

آدمی اول حریص نان بود                            زانکه قوت و نان ستون جان بود

سوی کسب و سوی غصب و صد حیل            جان نهاده بر کف از حرص و امل

چون به نادر گشت مستغنی ز نان                  عاشق نامست و مدح شاعران

تا که اصل و فصل او را بر دهند                    در بیان فضل او منبر نهند

 

در گذر از صورت و از نام خیز                       از لقب و زنام در معنی گریز

پس بپرس از حد او وز فعل او                      در میان حدو فعل او را بجو 

            ****

این نجوم و طب و حی انبیاست                    عقل و حس را سوی بیسو ره کجاست

عقل جزوی عقل استخراج نیست                  جز پذیرای فن و محتاج نیست

 

زان همی دادن بتانی تن به کار                    که بپوشید از تو عیبش کردگار

همچنین هر فکری که گرمی در آن                عیب آن فکرت شدست از تو نهان

 

ای خدای راز دان خوش سخن                     عیب کار بد ز ما پنهان مکن

عیب کار نیک را منما به ما                          تا نگردیم از روش سر د و هبا

            ****

صوفیی در باغ از بهر گشاد                           صوفیانه روی بر زانو نهاد

پس فرو رفت او به خود اندر نغول                  شد ملول از صورت خوابش فضول

که چه خسپی اخر اندر رز نگر                      این درختان بین و آثار و خضر

امر حق بشنو که گفتست انظرو                    سوی این آثار رحمت آر رو

گفت آثارش دلست ای بوالهوس                   آن برون آثار آثار ست و بس

با غها و سبزه در عین جان                          بر برون عکسش چود در آب روان

باغها و میوه ها اندر دلست                          عکس لطف آن برین آب و گلست

            ****

داند او کو نیکبخت و محرمست                    زیرکی زابلیس و عشق از آدم است

زیرکی سباحی آمد در بحار              کم رهد غرقست او پایان کار

هل سباحت را رها کن کبر و کین                 نیست جیحون نیست جو دریاست این

وانگهان دریای ژرف بی پناه                         در رباید هفت دریا را چو کاه

عشق چون کشتی بود بهر خواص                  کم بود آفت بود اغلب خلاص

زیرکی بفروش و حیرانی بخر                        زیرکی ظنست و حیرانی نظر

همچو کنعان سر زکشتی وا مکش                  که غرورش داد نفس زیرکش

کاشکی او آشنا نا موختی                            تا طمع در نوح و کشتی دوختی

کاش چون طفل از حیل جاهل بدی               تا چو طفلان چنگ در مادر زدی

یا به علم نقل کم بودی ملی                        علم وحی دل ربودی از ولی

با چنین نوری چو پیش آری کتاب                 جان وحی آسای تو آرد عتاب

زیرکی چون کبر و با د انگیز تست                 ابلهی شو تا بماند دل درست

ابلهی نه کو به مسخرگی دو توست                ابلهی کو واله و حیران هوست

            ****

علم و مال و منصب و جاه و قران                  فتنه آمد در کف بد گوهران

پس غزا زین فرض شد بر مؤمنان                  تا ستانند از کف مجنون سنان

            ****

خواند مزمل نبی را زین سبب                      که برون آ از گلیم ای بو الهرب

سر مکش اندر گلیم و رو مپوش                    که جهان جسمیست سرگردان تو هوش

هین مشو پنهان ز ننگ مدعی                      که تو داری شمع وحی  شعشعی

 

خیز بنگر کاروان ره زده                               هر طرف غولیست کشتیبان شده

خضر وقتی غوث هر کشتی تویی                   همچو روح الله مکن تنها روی

پیش این جمعی چو شمع آسمان                 انقطاع و خلوت آری را بمان

وقت خلوت نیست اندر جمع آی                   ای هدی چون کوه قاف و تو همای

 

هین روان کن ای امام المتقین                     این خیال اندیشه گان را تا یقین

هر که در مکر تو دارد دل گرو                      گردنش را من زنم تو شاد رو

عقل ها از نور من افروختند              مکر ها از مکر من آموختند

 

چون تو اسرافیل وقتی راست خیز                  رستخیزی ساز پیش از رستخیز

هرکه گوید کو قیامت ای صنم ؟                    خویش بنما که قیامت نک منم

            ****

یک گره را جمله عقل و علم و جود                آن فرشته است او نداند جز سجود

نیست اندر عنصرش حرص و هوی                 نور مطلق زنده از عشق خدا

یک گروه دیگر از دانش تهی                        همچو حیوان از علف در فربهی

او نبیند جز که اصطبل و علف                      از شقاوت غافل است و از شرف

این سوم هست آدمی زاد و بشر                    نیم او زافرشته و نیمی ز خر

نیم خر خود مایل سفلی بود                        نیم دیگر مایل عقلی بود

آن دو قوم آسوده از جنگ و حراب                 وین بشر با دو مخالف درعذاب

 

مرده گردد شخص کو بی جان شود                خر شود چون جان او بی آن شود

زانکه جانی کان ندارد هست پست                 این سخن حق است و صوفی گفته است

            ****

جان ز هجر عرش اندر فاقه یی                      تن ز عشق خار بن چون ناقه یی

جان گشاید سوی بالا بال ها                         در زده تن در زمین چنگال ها

            ****

چون جوال بس گرانی می بری                     زان نباید کم که در وی بنگری

که چه داری در جوال از تلخ و خوش             گر همی ارزد کشیدن را بکش

ورنه خالی کن جوالت را ز سنگ                   باز خر خود را از این بیگار و ننگ

در جوال آن کن که می باید کشید                سوی سلطانان و شاهان رشید

            ****

همچنین هر جزو عالم می شمر                    اول و آخر در آرش در نظر

هرکه آخِر بین تر او مسعود تر                      هرکه آخٌر بین تر او مطرود تر

            ****

حق از ایجاد جهان افزون نشد                      آنچه اول آن نبود اکنون نشد

لیک افزون گشت اثر ز ایجاد خلق                 در میان این دو افزونیست فرق

هست افزون اثر اظهار او                             تا پدید آید صفات و کار او

هست افزونی هر ذاتی دلیل                         کو بود حادث به علتها علیل

            ****

ما رمیت اذ رمیت  ابتلاست                         بر نبی کم نه گنه کان از خداست

 

وان همه کار تو بی نور است و زشت              که تو دوری دور از نور سرشت

 

خوش نگردد از مدیحی سینه ها                   چون که در مداح باشد کینه ها

ای دل از کین و کراهت پاک شو                   وانگهان الحمد خوان چالاک شو

            ****

کو نشان پاکبازی ای ترش                           بوی لاف کژ همی آید خمش

صد نشان باشد درون ایثار را                        صد علامت هست نیکو کار را

 

شرم دار و لاف کم زن جان مکن                   که بسی جاسوس هست آن سوی تن

            ****

لوح محفوظست او را پیشوا                          از چه محفوظست ؟ محفوظ از خطا

نه نجومست و نه رملست و نه خواب              وحی حق والله اعلم بالصواب

از پی روپوش عامه در بیان                          وحی دل گویند آن را صوفیان

وحی دل گیرش که منظر گاه اوست              چون خطا باشد که دل آگاه اوست

مومنا ینظر بنور الله شدی                            از خطا و سهو ایمن آمدی

            ****

جسم را نبود از آن عز بهره یی                      جسم پیش بحر جان چون قطره یی

جسم از جان روز افزون می شود                   چون رود جان جسم بین چون می شود

حد جسمت یک دو گز خود بیش نیست         جان تو تا آسمان جولان کنیست

            ****

گفت پیغمبر که احمق هر که هست              او عدوی ماست و غول ره زنست

عقل دشنامم دهد من راضیم                       زانکه فیضی دارد از فیاضیم

نبود آن دشنام او بی فایده                           نبود آن مهمانیش بی مایده

احمق ار حلوا نهد اندر لبم                          من از آن حلوای او اندر تبم

            ****

از کتاب و اوستاد و فکر و ذکر                      از معانی و زعلوم خوب و بکر

عقل تو افزون شود بر دیگران                       لیک تو باشی ز حفظ آن گران

لوح حافظ باشی اند دور و گشت                   لوح محفوظ اوست کو زین در گذشت

عقل دیگر بخشش یزدان بود                        چشمه آن در میان جان بود

چون ز سینه آب دانش جوش کرد                 نه شود گنده نه دیرینه نه زرد

ور ره نبعش بود بسته چه غم                       کو همی جوشد ز خانه دم به دم

عقل تحصیلی مثال جوی ها                         کان رود در خانه یی از کوی ها

راه آبش بسته شد شد بی نوا                        از درون خویشتن جو چشمه را[2]

            ****

شیر گیر ار خون نره شیره خورد                    تو بگویی او نکرد آن باده کرد

ور سخن پردازد از زر کهن                           تو بگویی باده گفتست آن سخن

باده یی را می بود این شر و شور                   نور حق را نیست آن فرهنگ و زور؟

که ترا از تو به کل خالی کند                        تو شوی پست او سخن عالی کند

گرچه قران از لب پیغامبر است                     هرکه گوید حق نگفت او کافر است

            ****

با خودی با بی خودی دوچار زد                    با خود اندر دیده خود خار زد

ای زده بر بی خودان تو ذولفقار                    بر تن خود می زنی آن هوش دار

زانکه بیخود فانی است است آمنست              تا ابد در آمنی او ساکن است

نقش او فانی و او شد آینه                           غیر نقش روی غیر آنجای نه

ور ببینی روی زشت آن هم تویی                  ور ببینی عیسی و مریم تویی

او نه اینست و نه آن او ساده است                 نقش تو در پیش تو بنهاده است

چون رسید اینجا سخن لب در ببست             چون رسید اینجا قلم در هم شکست

            ****

نی همه جا بیخودی شر می کند                   بی ادب رامی چنانتر می کند

گر بود عاقل نکو فر می شود                         ور بود بد خوی بد تر می شود

لیک اغلب چون بدند و نا پسند                     بر همه می را محرم کرده اند

            ****

آنکه او از پرده تقلید جست                         او به نور حق ببیند آنچه هست

نور پاکش بی دلیل و بی بیان                       پوست بشکافد در اید در میان

            ****

عاقل آن باشد که او با مشعله است                او دلیل و پیشوای قافله است

پیرو نور خود است آن پیش رو                     تابع خویش است آن بی خویش رو

مؤمن خویشست و ایمان آورید                     هم بدان نوری که جانش زو چرید

دیگری که نیم عاقل آمد او                          عاقلی را دیده ی خود داند او

دست در وی زد چوکور اندر دلیل                  تا بدو بینا شد و چست و جلیل

آن خری کز عقل جو سنگی نداشت               خود نبودش عقل و عاقل راگذاشت

            ****

بی محک پیدا نگردد وهم و عقل                  هردو را سوی محک کن زود نقل

این محک قران و حال انبیاست                    چون محک مر قلب را گوید بیا

            ****

هر بنای کهنه کابادان کنند              نه که اول کهنه را ویران کنند ؟

            ****

هست جنت را ز رحمت هشت در                 یک در توبه ست زان هشت ای پسر

            ****

مشرق و مغرب که نبود بی قرار                     چون کنند اخر کسی را پایدار؟

تو بدان فخر آوری کز ترس بند                     چاپلوست گشت مردم  روز چند

هرکرا مردم سجودی می کنند                      زهر اندر جان او می آگنند

            ****

چون نمردی و نگشتی زنده زو                      یاغیی باشی به شرکت ملک جو

چون بدو زنده شدی آن خود وی است           وحدت محض است آن شرکت کی است

شرح این در آینه اعمال جو                         که نیابی فهم آن از گفت و گو

            ****

آن خداوندی که دادندت عوام                      باز بستانند از تو همچو وام

ده خداوندی عاریت به حق                          تا خداوندیت بخش متفق

            ****

نیل را بر قبطیان حق خون کند                     سبطیان را از بلا محزون کند

تا بدانی پیش حق تمیز است                       در میان هوشیار راه و مست

            ****

گفت بی برهان نخواهم من شنید                  آنچه گولی آن به تقلیدی گزید

هین بیاور حجت و برهان که من                   نشنوم بی حجت این را در زمن

گفت حجت در درون جانمست                     در درون جان نهان برهانمست

            ****

پس ز پس می بیند او تا اصل اصل                پیش می بیند عیان تاروز فضل

هرکسی اندازه روشن دلی                           غیب را بیند به قدر صیقلی

هرکه صیقل بیش کرد او بیش دید                بیشتر آمد برو صورت پدید

گر توگویی کان صفا فضل خداست                 نیز این توفیق صیقل زان عطاست

قدر همت باشد آن جهد و دعا                      لیس للا نسان الا ما سعی

            ***

هیچ نبود منکری گر بنگری              منکری اش بهر عین منکری

بل برای قهر خصم اندر حسد                       یا فزونی جستن و اظهار خود

وان فزونی هم پی طمعی دگر                      بی معانی چاشنی ندهد صور

            ****

بهر اظهارست این خلق جهان                      تا نماند گنج حکمت ها نهان

کنت کنزاً کنت مخفیاً شنو[3]                         جوهر خود گم مکن اظهار شو

            ****

ور گشادی عقد او راعقل ها                         انبیا را کی فرستادی خدا

            ****

تا نفخت فیه من روحی ترا                          وارهاند زین و گوید بر تر آ

جهد کن در بیخودی خود را بیاب                 زود تر والله و اعلم بالصواب

 

خفته باشی بر لب جو خشک لب                  می دوی سوی سراب اندر طلب

دور می بینی سراب و می دوی                    عاشق آن بینش خود می شوی

هر قدم زین آب تازی دور تر                        دو دوان سوی سراب با غرر

عین آن حزمت حجاب این شده                   که به تو پیوسته است و آمده

 

فکر خفته گر دو تا و گر سه تاست                 هم خطا اندر خطا اندر خطاست

موج بروی می زند بی احتراز                        خفته پویان در بیابان دراز

خفته می بیند عطشهای شدید                     آب اقرب منه من حبل الورید

 

جامه خفته خورد از جوی آب                       خفته اندر خواب جویای سراب

می رود کانجای بوی اب هست                     زین تفکر راه را بر خویش بست

زانکه آنجا گفت زینجا دور شد                      بر خیالی از حقی مهجور شد

            ****

وهم را مژده است و پیش عقل نقد                زانکه چشم وهم شد محجوب فقد

کافران را درد و مؤمن را بشیر                       لیک نقد حال در چشم بصیر

زانکه عاشق در دم نقد است مست                لاجرم از کفر و ایمان بر تر است

            ****

گر همی جویید در بی بها                            ادخلوالالبیات من ابوابها

می زن آن حقله در و بر باب بیست               از سوی بام فلک تان راه نیست

نیست حاجتتان بدین راه دراز                      خاکیی را داده ایم اسرار راز

پیش او آیید اگر خایین نه اید                      نیشکر گردید از او گرچه نیید

            ****

شربتی خوردم ز الله اشتری              تا به محشر تشنگی ناید مرا

آنکه جوی و چشمه ها را آب داد                  چشمه یی در اندرون من گشاد

 

کافییم بدهم ترا من جمله خیر                     بی سبب بی واسطه یاری غیر

کافییم بی نان ترا سیری دهم                       بی سپاه و لشکرت میری دهم

بی بهارت نرگس و نسرین دهم                    بی کتاب و اوستا تلقین دهم

کافیم بی داروت درمان کنم                         گور را و چاه را میدان کنم

            ****

آن منی و هستیت باشد حلال                      که درو بینی صفات ذوالجلال

            ****

آمده اول به اقلیم نبات                               وز جمادی در نباتی او فتاد

سالها اندر نباتی عمر کرد                            وز جمادی یاد ناور از نبرد

وز نباتی چون به حیوانی فتاد                       نامدش حال نباتی هیچ یاد

جز همین میلی که دارد سوی آن                  خاصه در وقت بهار و ضیمران

 

جزو عقل این از آن عقل کلست                    جنبش این سایه زان شاخ گلست

سایه اش فانی شود آخر در او                       پس بداند سر میل جست و جو

باز از حیوان سوی انسانیش              می کشید آن خالقی که دانیش

همچنین اقلیم تا اقلیم رفت                         تا شد اکنون عاقل و دانا و زفت

عقل های اولینش یاد نیست                        هم از این عقلش تحول کردنیست

تا رهد زین عقل پر حرص و طلب                  صد هزاران عقل بیند بوالعجب

گر چو خفته گشت و شد ناسی ز پیش           کی گذارندش در ان نسیان خویش

 

هم چنان دنیا که حلم نایمست                    خفته پندارد که این خود دایمست

تا بر آید نا گهان صبح اجل                          وارهد از ظلمت ظن و دغل

خنده اش گیرد از آن غمهای خویش چون ببیند مستقر و جای خویش

هر چه تو در خواب بینی نیک و بد                روز محشر یک به یک پیدا شود

آنچه کردی اندرین خواب جهان                    گرددت هنگام بیداری عیان

تا نپنداری که این بد کردنیست                    اندرین خواب و ترا تعبیر نیست

            ****

قرب بی چونست عقلت را به تو                     نیست چپ و راست و پس یا پیشرو

قرب بی چون چون نباشد شاه را                   که نیاید بحث عقل آن راه را

 

غیر فصل و وصل پی بر از دلیل                     لیک پی بردن بننشاند غلیل

پی پیاپی می بر ار دوری ز اصل                    تا رگ مردیت آرد سوی وصل

این تعلق را خرد چون ره برد                       بسته فصلست و وصلست این خرد

زین وصیت کرد ما را مصطفی                      بحث کم جویید در ذات خدا

آنکه در ذاتش تفکر کردنیست                      در حقیقت آن نظر در ذات نیست

هست آن پندار او زیرا به راه                         صد هزاران پرده آمد تا اله

هر یکی در پرده موصول خوست                   وهم او آنست کان خود عین هوست

پس پیمبر دفع کرد این وهم از او                 تا نباشد در غلط سودا پز او

            ****

پس به صورت آدمی فرع جهان                     وز صفت اصل جهان این را بدان

ظاهرش را پشه یی آرد به چرخ                     باطنش باشد محیط هفت چرخ

 



[1] قصه آن گل خوار که شکر می خرید و چون دکاندار مشغول شکر آوردن شد، وی دزدکی از سنگ ترازو که از گل بود می کند و می خورد.

[2]  به نظر من تاکید مولانا در این است که تا علم تحصیلی از منشه دل تصدیق و تأیید نگردد ودل دگرگون نشود در واقع حفظ کردن علم هیچ سودی نمی دهد.

 

+ نوشته شده در دوشنبه هجدهم خرداد 1388ساعت 1:15 توسط استفاده از مطالب با ذکر منبع و نویسنده |